दशैँको दक्षिणाबाट समृद्धिको बीउ रोपौँ परम्परागत आशीर्वादसँगै बचत र लगानीको संस्कार विकास गर्नु पर्नेमा जोड

काठमाण्डौं ४ कात्तिक

दशैँ नेपाली समाजको मौलिक संस्कृति, पारिवारिक आत्मीयता र पुस्तान्तरण हुँदै आएको परम्पराको प्रतीक हो। निधारमा रातो टीका, कानमा पहेँलो जमरा, ठूलाबडाको आशीर्वाद र हातमा प्राप्त हुने दक्षिणाले दशैँलाई विशेष बनाउँछन्। तर, दशैँमा आशीर्वादसँगै प्राप्त हुने दक्षिणालाई तत्कालीन खर्चमा सीमित नराखी भविष्य निर्माणको आधार बनाउन सकियो भने यस पर्वले आर्थिक समृद्धिको नयाँ सन्देश पनि दिन सक्छ।
दशैँमा बालबालिकाले दक्षिणा पाउँछन् भने युवापुस्ताले पनि परिवार तथा आफन्तबाट उपहारस्वरूप रकम प्राप्त गर्ने गर्छन्। उक्त रकमलाई रमाइलो, किनमेल वा मनोरञ्जनमा खर्च गर्नु स्वाभाविक भए पनि त्यसको केही हिस्सा बचत तथा लगानीमा छुट्याउने बानीले भविष्यमा आर्थिक अनुशासन विकास गर्न सहयोग पु¥याउँछ। थोरै रकमबाट सुरु गरिएको बचतले निरन्तरता पाउँदा समयसँगै आर्थिक सुरक्षाको आधार तयार हुन सक्छ।
आजको सानो लगानी नै भोलिको आर्थिक आत्मनिर्भरताको सुरुवात बन्न सक्छ। त्यसैले दशैँको दक्षिणालाई खर्च गर्ने रकमका रूपमा नभई बचत र लगानीको बानी विकास गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।
सानो रकमबाट लगानीको सुरुवात
लगानी गर्न ठूलो पूँजी नै चाहिन्छ भन्ने सोचका कारण धेरै मानिस वित्तीय बजारबाट टाढा रहने गरेका छन्। तर, आफ्नो आम्दानी र क्षमताअनुसार सानो रकमबाट पनि लगानीको अभ्यास सुरु गर्न सकिन्छ। लगानीका विभिन्न विकल्पमध्ये म्युचुअल फन्ड नयाँ लगानीकर्ताका लागि बुझ्न र अभ्यास गर्न सकिने एउटा माध्यम हो।

म्युचुअल फन्डमा धेरै लगानीकर्ताबाट रकम सङ्कलन गरी विभिन्न कम्पनीका सेयर, ऋणपत्र तथा अन्य स्वीकृत वित्तीय उपकरणमा लगानी गरिन्छ। यस्तो कोषको व्यवस्थापन सम्बन्धित योजना व्यवस्थापकले गर्छन्। लगानीसम्बन्धी पर्याप्त अनुभव नभएका व्यक्तिका लागि विशेषज्ञ व्यवस्थापनमार्फत विविध क्षेत्रमा लगानी गर्ने अवसर यसले उपलब्ध गराउँछ।
म्युचुअल फन्डका इकाइको मूल्य र उपलब्धताअनुसार सानो रकमबाट पनि लगानी सुरु गर्न सकिन्छ। प्रतिइकाइ १० रुपैयाँ अंकित मूल्य भएका योजनामा सामान्यतया न्यूनतम १०० इकाइ खरिद गर्न सकिने व्यवस्था हुन्छ। तर, बजारमा कारोबार हुने इकाइको वास्तविक मूल्य, न्यूनतम खरिद सीमा र सम्बन्धित योजनाका सर्त फरक हुन सक्छन्। त्यसैले लगानी गर्नुअघि सम्बन्धित योजनाको विवरण अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।
म्युचुअल फन्डका व्यवस्थापकले कम्पनीको वित्तीय अवस्था, आम्दानी, सम्भावित प्रतिफल र बजारको अवस्थालगायतका पक्ष विश्लेषण गरी लगानीसम्बन्धी निर्णय गर्छन्। यसले व्यक्तिगत रूपमा प्रत्येक कम्पनीको अध्ययन गर्न कठिनाइ हुने लगानीकर्तालाई सहजता प्रदान गर्न सक्छ। यद्यपि, विशेषज्ञ व्यवस्थापन हुँदैमा नाफा सुनिश्चित हुँदैन। बजारको उतारचढावका कारण लगानीको मूल्य घट्न पनि सक्छ।
म्युचुअल फन्ड मुख्यतः बन्दमुखी र खुलामुखी गरी दुई प्रकारका हुन्छन्। बन्दमुखी योजनाका इकाइ धितोपत्र बजारमा सूचीकृत भई कारोबार हुन सक्छन् भने खुलामुखी योजनाका इकाइ सम्बन्धित योजना व्यवस्थापक वा तोकिएका माध्यमबाट खरिद तथा बिक्री गरिन्छ। नियमित रूपमा निश्चित रकम लगानी गर्दै जाने प्रणालीगत लगानी योजना (एसआईपी) पनि खुलामुखी योजनामार्फत लगानीको बानी विकास गर्ने एउटा माध्यम हो।
एसआईपीमार्फत मासिक वा अन्य निर्धारित अवधिमा निश्चित रकम लगानी गर्दा समयक्रमसँगै इकाइ सङ्कलन हुँदै जान्छन्। यसले एकैपटक ठूलो रकम जुटाउन नसक्ने व्यक्तिलाई नियमित लगानीको अभ्यास गर्न सहयोग पु¥याउँछ। तर, योजनाको प्रकृति, शुल्क, जोखिम र विगतको कार्यसम्पादन बुझेर मात्र लगानी गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
सेयर बजारमा प्रवेश गर्नुअघि अध्ययन आवश्यक
म्युचुअल फन्डसँगै प्रत्यक्ष रूपमा कम्पनीका सेयर खरिद गर्नु पनि लगानीको अर्को विकल्प हो। बैंक तथा वित्तीय संस्था, बीमा कम्पनी, जलविद्युत्, सिमेन्ट, होटल, उत्पादनमूलक उद्योग तथा अन्य क्षेत्रका कम्पनीमा लगानी गर्ने अवसर सेयर बजारले उपलब्ध गराउँछ।
तर, कुनै कम्पनीको नाम, लोकप्रियता वा विगतमा दिएको लाभांशका आधारमा मात्र सेयर खरिद गर्नु उचित हुँदैन। कम्पनीको वास्तविक वित्तीय अवस्था, आम्दानी, ऋणको भार, व्यवस्थापन क्षमता, भविष्यको व्यावसायिक सम्भावना र सेयरको बजार मूल्यसमेत अध्ययन गर्नुपर्छ। विगतमा राम्रो लाभांश दिएको कम्पनीले भविष्यमा पनि त्यस्तै प्रतिफल दिन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन।
नयाँ लगानीकर्ताले पहिले आफ्नो आर्थिक अवस्था मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। दैनिक जीवनयापन, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा आकस्मिक आवश्यकताका लागि चाहिने रकम छुट्याएर मात्र लगानी गर्नु उपयुक्त हुन्छ। ऋण लिएर वा तत्काल आवश्यक पर्ने रकम सेयर बजारमा लगानी गर्दा जोखिम बढ्न सक्छ।
सेयर कारोबार सुरु गर्न आवश्यक डिम्याट खाता, हितग्राही खाता तथा ब्रोकरमार्फत कारोबार खाता खोल्नुपर्छ। आवश्यक प्रक्रिया पूरा भएपछि अनलाइन कारोबार प्रणालीबाट घरमै बसेर सेयर खरिद तथा बिक्री गर्न सकिन्छ। तर, प्रविधिको सहजताले लगानीको जोखिम समाप्त गर्दैन। कारोबार गर्नुअघि सम्बन्धित प्रणाली, शुल्क र नियमबारे जानकारी लिनुपर्छ।
सुनचाँदीमा लगानी गर्दा लागत र सुरक्षामा ध्यान
नेपाली समाजमा सुनचाँदी गहना वा उपभोग्य वस्तु मात्र होइनन्, बचत र सम्पत्ति सञ्चयका परम्परागत माध्यम पनि हुन्। विवाह, चाडपर्व तथा पारिवारिक संस्कारमा सुनचाँदीको विशेष महत्त्व रहँदै आएको छ। त्यसैले कतिपय परिवारले भविष्यका लागि सम्पत्ति सञ्चय गर्ने उद्देश्यले पनि सुनचाँदी खरिद गर्ने गर्छन्।
यद्यपि, सुनचाँदी खरिद गर्दा त्यसको मूल्यसँगै अतिरिक्त लागत र सुरक्षित भण्डारणको विषयमा ध्यान दिनुपर्छ। गहनाका रूपमा सुन खरिद गर्दा ज्याला तथा जर्तीका कारण लागत बढ्न सक्छ। पछि बिक्री गर्दा ती सबै खर्च फिर्ता प्राप्त नहुन सक्छन्। त्यसैले सुनलाई लगानीका रूपमा खरिद गर्ने हो भने गहनाको मूल्य, ज्याला, जर्ती र पुनः बिक्री गर्दा प्राप्त हुन सक्ने रकमको तुलना गर्नुपर्छ।
चाँदीका हकमा पनि बजार मूल्य, शुद्धता, खरिद–बिक्रीको अन्तर र सुरक्षित भण्डारणलाई ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ। बैंकको लकर प्रयोग गर्दा वार्षिक शुल्क लाग्न सक्छ र लकरमा राखिएका वस्तुको सुरक्षासम्बन्धी सर्त पनि बुझ्नुपर्छ। सुनचाँदीको मूल्य घट्न सक्ने जोखिमसमेत रहने भएकाले यसलाई पूर्ण रूपमा जोखिमरहित लगानी मान्नु हुँदैन।
संस्कृतिसँगै आर्थिक चेतनाको विकास
दशैँ नेपाली समाजमा पारिवारिक सम्बन्ध, सद्भाव, आशीर्वाद र सांस्कृतिक निरन्तरताको पर्व हो। यस पर्वमा ठूलाबडाले सानालाई टीका लगाइदिँदै सुख, शान्ति, दीर्घायु र प्रगतिको कामना गर्छन्। यदि यही अवसरमा बालबालिका तथा युवापुस्तालाई बचत, खर्च व्यवस्थापन र लगानीको महत्त्व पनि सिकाउन सकियो भने दशैँको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व अझ व्यापक बन्न सक्छ।
दक्षिणा पाउने बालबालिकालाई त्यसको केही हिस्सा बचत गर्न प्रेरित गर्ने, परिवारमा आम्दानी र खर्चबारे सकारात्मक छलफल गर्ने ।