सडक र विद्यालयमा पूर्वाधार विस्तार खानेपानी र दमकलमा चुनौती

विजयनगरमा ४.५ किलोमिटर पक्की र १५.९८ किलोमिटर ग्राभेल सडक,
१२ विद्यालय भवन र ६ सिँचाइ आयोजना निर्माण ।

लक्ष्मण प्रसाद बेल्बासे

विजयनगर गाउँपालिकाले आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ मा पालिकाभित्र ४.५ किलोमिटर पक्की सडक र १५.९८ किलोमिटर ग्राभेल सडक निर्माण भएको छ। शिक्षा क्षेत्र अन्तर्गत १२ वटा विद्यालय भवन र सिँचाइ तर्फ ६ वटा आयोजना निर्माण भएका छन्। तर खानेपानी योजनाको उपलब्धि शून्य देखिएको छ भने आफ्नै दमकल नहुँदा विपद् व्यवस्थापनमा छिमेकी पालिकाको भर पर्नुपर्ने अवस्था छ।
गाउँकार्यपालिकाको कार्यालयले सार्वजनिक गरेको आर्थिक वर्ष २०८२÷०८३ को वार्षिक समीक्षा प्रतिवेदनमा उल्लेखित तथ्यांकले गाउँपालिकाको पूर्वाधार विकासमा केही प्रगति भए पनि आधारभूत सेवा तथा विपद् प्रतिकार्यका क्षेत्रमा थप लगानी र प्राथमिकता आवश्यक रहेको देखाउँछ।
सडक पूर्वाधारतर्फ गाउँपालिकामा ४.५ किलोमिटर पक्की र १५.९८ किलोमिटर कच्ची (ग्राभेल) सडक निर्माण भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। ग्रामीण क्षेत्रका बस्ती, बजार, विद्यालय तथा स्वास्थ्य संस्थासम्मको पहुँच विस्तारका लागि सडक पूर्वाधार महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। पक्की सडक विस्तारले आवागमन सहज बनाउनुका साथै कृषि उत्पादनको ढुवानी र स्थानीय आर्थिक गतिविधिमा समेत सहयोग पु¥याउन सक्छ। यद्यपि सडक निर्माणसँगै नियमित मर्मतसम्भार, वर्षायाममा हुने क्षति न्यूनीकरण र सडकको गुणस्तर कायम राख्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
शिक्षा क्षेत्रतर्फ १२ वटा विद्यालय भवन निर्माण हुनु पूर्वाधार विस्तारको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। विद्यालय भवन निर्माणले विद्यार्थीका लागि सुरक्षित र व्यवस्थित सिकाइ वातावरण तयार गर्न सहयोग पु¥याउँछ। तर भौतिक संरचना निर्माणलाई मात्र शैक्षिक उपलब्धिको आधार मान्न सकिँदैन। विद्यालयमा गुणस्तरीय शिक्षा, दक्ष शिक्षक, आवश्यक शैक्षिक सामग्री, प्रविधिको पहुँच र विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिमा समेत समान ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ।
सिँचाइतर्फ ६ वटा आयोजना निर्माण भएको तथ्यांकले कृषि उत्पादन र खेतीयोग्य जमिनको उपयोग विस्तार गर्ने सम्भावना देखाउँछ। कृषि निर्भर ग्रामीण अर्थतन्त्रमा सिँचाइ सुविधा विस्तारले किसानलाई वर्षायाममा मात्र निर्भर हुनुपर्ने अवस्थाबाट मुक्त गर्न सक्छ। तर निर्माण गरिएका आयोजनाबाट कति किसान लाभान्वित भए, कति क्षेत्रफलमा सिँचाइ सुविधा पुग्यो र आयोजना वर्षभरि सञ्चालनमा छन् कि छैनन् भन्ने विवरणले मात्र यसको वास्तविक प्रभाव स्पष्ट पार्न सक्छ।

खानेपानी योजनाको उपलब्धि भने प्रतिवेदनमा शून्य देखिएको छ। यो तथ्यांकले गाउँपालिकामा खानेपानीको पहुँच नै नभएको भन्ने अर्थ नलागे पनि समीक्षा अवधिमा नयाँ खानेपानी योजना निर्माण वा प्रगति अभिलेख नभएको संकेत गर्छ। स्वच्छ र सुरक्षित खानेपानी नागरिकको आधारभूत आवश्यकता भएकाले यस क्षेत्रमा आवश्यकता पहिचान, स्रोत संरक्षण, वितरण प्रणाली विस्तार र पुराना योजनाको मर्मतसम्भारलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।
स्वास्थ्य सेवातर्फ अस्पताल, नर्सिङ, स्वास्थ्य चौकी लगायतका पाँचवटा संरचना उल्लेख गरिएको छ। स्वास्थ्य पूर्वाधारको उपलब्धता ग्रामीण नागरिकका लागि आधारभूत सेवा पहुँचको दृष्टिले महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर संरचनाको संख्या मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्वास्थ्यकर्मीको उपलब्धता, औषधि, उपकरण, नियमित सेवा र आकस्मिक उपचारको पहुँचले स्वास्थ्य संस्थाको प्रभावकारिता निर्धारण गर्छ।
विपद् व्यवस्थापनतर्फ गाउँपालिकाको आफ्नै दमकल नहुनु अर्को चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। प्रतिवेदन अनुसार आर्थिक वर्ष २०७६÷०७७ देखि एउटा एम्बुलेन्स सञ्चालनमा रहेको छ। तर आगलागी नियन्त्रणका लागि आफ्नै दमकल उपलब्ध नभएकाले छिमेकी पालिकासँग समन्वय गरेर सेवा सञ्चालन गर्ने गरिएको छ। आगलागी तथा अन्य आकस्मिक घटनामा समयमै उद्धार र नियन्त्रण महत्त्वपूर्ण हुने भएकाले दमकल सेवाको पहुँच, जनशक्ति, उपकरण र अन्तरपालिका समन्वयलाई प्रभावकारी बनाउन आवश्यक देखिन्छ।
समग्रमा विजयनगर गाउँपालिकाको भौतिक प्रगति प्रतिवेदनले सडक, विद्यालय र सिँचाइ पूर्वाधारमा भएको कामलाई देखाएको छ। तर खानेपानी योजना, स्वास्थ्य सेवाको प्रभावकारिता र विपद् प्रतिकार्य क्षमतामा थप सुधार आवश्यक रहेको संकेत पनि गरेको छ। विकासको वास्तविक उपलब्धि निर्माण भएका संरचनाको संख्यामा मात्र होइन, ती संरचनाले नागरिकको दैनिक जीवनमा ल्याएको सहजता र सेवाको गुणस्तरमा मापन हुनुपर्छ।
त्यसैले आगामी योजना तथा बजेट निर्माण गर्दा पूर्वाधार विस्तारसँगै नागरिकका आधारभूत आवश्यकता, सेवा प्रवाहको गुणस्तर, निर्माण भएका संरचनाको दिगोपना र विपद् जोखिम न्यूनीकरणलाई प्राथमिकतामा राखिएको पालिकाका अध्यक्ष गोपाल थापाको भनाई रहेको छ।