शुद्धोधन गाउँपालिकाको आन्तरिक स्रोतबाट २ करोड २ लाख संकलन

लक्ष्मण प्रसाद बेल्बासे

कपिलवस्तुको शुद्धोधन गाउँपालिकाले आर्थिक वर्ष २०८२÷०८३ मा कुल आम्दानी मध्ये २ करोड २ लाख आन्तरिक श्रोतबाट संकलन भएको छ । २०८२।०८३ मा गाउँपालिकाको कुल आम्दानी ५४ करोड २१ लाख रुपैयाँ र कुल खर्च ४४ करोड ९१ लाख रुपैयाँ रहेको छ। गाउँपालिकाको समग्र वित्तीय प्रगति ८२.२८ प्रतिशत भएको पालिकाका प्रशासन प्रमुख इश्वरी प्रसाद न्यौपानेले बताउनु भयो ।
स्थानीय सरकारको वित्तीय अवस्थाले बजेट कार्यान्वयन, सेवा प्रवाह र विकास निर्माणको गति मापन गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छ। शुद्धोधन गाउँपालिकाको विवरणले एकातिर प्राप्त स्रोतको ठूलो हिस्सा खर्च भएको देखाउँछ भने अर्कोतिर विनियोजित तथा प्राप्त रकमको पूर्ण परिचालन, आन्तरिक आम्दानीको दायरा विस्तार र क्षेत्रगत खर्चको प्रभावकारितामा सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औँल्याउँछ ।
उपलब्ध विवरण अनुसार कुल आम्दानी र खर्चबीचको अन्तर करिब ९ करोड ३० लाख रुपैयाँ छ। उक्त रकम मध्ये ४ करोड ९२ लाख रुपैया पालिकाको खातामा मौज्जात रहेको पालिकाले जनाएको छ ।

यद्यपि यस अन्तरलाई मात्र बजेट बचत वा खर्च हुन नसकेको रकमका रूपमा व्याख्या गर्न मिल्दैन। त्यसका लागि कुल आम्दानीमा समावेश रकमको प्रकृति, बजेटको आकार, खर्चको लेखाङ्कन र वर्षान्तको वास्तविक वित्तीय अवस्था समेत स्पष्ट हुन आवश्यक हुने अर्थ शास्त्री लेखनाथ भट्टराईको भनाई रहेको छ ।

संघ र प्रदेशको अनुदानमा निर्भर वित्तीय संरचना
शुद्धोधन गाउँपालिकाको वित्तीय विवरणमा संघीय तथा प्रदेश सरकारबाट प्राप्त हुने वित्तीय समानीकरण, सशर्त, समपूरक र विशेष अनुदानसँगै राजस्व बाँडफाँट तथा आन्तरिक स्रोतलाई आम्दानीका प्रमुख आधारका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
वित्तीय समानीकरण अनुदानले स्थानीय तहलाई आफ्नो आवश्यकता र प्राथमिकताअनुसार खर्च गर्न स्रोत उपलब्ध गराउँछ। सशर्त अनुदान भने निश्चित कार्यक्रम, क्षेत्र वा उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ। समपूरक तथा विशेष अनुदानले निर्धारित विकास आयोजना र विशेष आवश्यकतासँग सम्बन्धित कार्यक्रमलाई सहयोग पु¥याउँछन्। राजस्व बाँडफाँट र आन्तरिक स्रोतले पनि स्थानीय सरकारको वित्तीय क्षमतामा योगदान गर्छन्।
यसरी विभिन्न स्रोतबाट प्राप्त रकमको प्रभावकारी परिचालन स्थानीय विकासको महत्त्वपूर्ण आधार हो। तर, वित्तीय प्रगतिको वास्तविक मूल्याङ्कन गर्दा कुल खर्च प्रतिशतसँगै कुन स्रोतबाट कति रकम प्राप्त भयो, कति खर्च भयो र कुन क्षेत्रमा कस्तो उपलब्धि हासिल भयो भन्ने विषयलाई पनि विश्लेषण गर्नुपर्छ।
गाउँपालिकाले उपलब्ध गराएको विवरणमा आन्तरिक स्रोतबाट २ करोड २ लाख रुपैयाँ आम्दानी भएको उल्लेख छ। स्थानीय तहको वित्तीय स्वायत्तता बलियो बनाउन आन्तरिक राजस्वको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्थानीय कर, शुल्क, दस्तुर र अन्य कानुन सम्मत आयका स्रोतको प्रभावकारी व्यवस्थापनबाट गाउँपालिकाले संघ तथा प्रदेशबाट प्राप्त हुने अनुदानमाथिको निर्भरता क्रमशः कम गर्न सक्छ।
आन्तरिक स्रोतको दायरा विस्तार गर्दा करदाताको क्षमता, स्थानीय आर्थिक गतिविधि र राजस्व प्रशासनको प्रभावकारितालाई ध्यान दिनुपर्छ। करको दायरा बढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; कर प्रणाली पारदर्शी, न्यायोचित र नागरिकमैत्री बनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

वित्तीय श्रोतको ठूलो हिस्सा परिचालन ः
आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को वित्तीय प्रगति ८२.२८ प्रतिशत रहेको तथ्यले गाउँपालिकाले प्राप्त स्रोतको ठूलो हिस्सा परिचालन गरेको देखाउँछ। तर, सार्वजनिक बजेटको सफलता खर्च प्रतिशतबाट मात्र मापन हुँदैन। बजेटबाट लक्षित समुदायले कति लाभ पाए, विकास आयोजनाको गुणस्तर कस्तो रह्यो, आधारभूत सेवा प्रवाहमा कस्तो सुधार आयो र स्थानीय नागरिकको जीवनमा कस्तो परिवर्तन भयो भन्ने विषय अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
विशेषगरी सशर्त अनुदानबाट सञ्चालन हुने कार्यक्रमको हकमा तोकिएको उद्देश्यअनुसार खर्च भए–नभएको, लक्षित वर्गले सेवा प्राप्त गरे–नगरेको र कार्यक्रमले अपेक्षित परिणाम दिए–नदिएको विषयको नियमित अनुगमन आवश्यक हुन्छ। त्यसैगरी समपूरक तथा विशेष अनुदानबाट सञ्चालित आयोजनाको प्रगति, निर्माणको गुणस्तर र समयमै सम्पन्न भए–नभएको विषयले पनि वित्तीय कार्यसम्पादनको वास्तविक अवस्था स्पष्ट पार्छ।
खर्चको प्रगति अपेक्षाभन्दा कम हुनुमा योजना छनोट, लागत अनुमान, खरिद प्रक्रिया, प्राविधिक तयारी, जनशक्ति व्यवस्थापन वा अन्य कारण जिम्मेवार हुन सक्छन्। तर, उपलब्ध वित्तीय विवरणमा यी कारण खुलाइएको छैन। त्यसैले खर्चको अवस्था सुधार गर्न गाउँपालिकाले क्षेत्रगत तथा स्रोतगत विवरण सार्वजनिक गर्दै कम प्रगति भएका कार्यक्रमको कारण पहिचान गर्नु आवश्यक देखिन्छ।
आन्तरिक आम्दानी विस्तार र जवाफदेहितामा जोड
स्थानीय तहको आर्थिक सबलता अनुदान प्राप्तिमा निर्भर रहनु हुँदैन। स्थानीय स्रोतको पहिचान, राजस्व चुहावट नियन्त्रण, कर प्रशासनको सुधार र नागरिकले तिरेको करबाट प्राप्त हुने सेवाको गुणस्तर अभिवृद्धि पनि वित्तीय व्यवस्थापनका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
शुद्धोधन गाउँपालिकाले आगामी वर्षको बजेट निर्माण गर्दा अघिल्लो वर्षको वित्तीय प्रगतिको समीक्षा गरी कम खर्च भएका कार्यक्रमको कारण पहिचान गर्नुपर्छ। कार्यान्वयन योग्य योजना छनोट, समयमै खरिद प्रक्रिया, नियमित अनुगमन र परिणाममा आधारित मूल्याङ्कनले बजेट कार्यान्वयनलाई प्रभावकारी बनाउन सक्छ।
त्यसैगरी गाउँपालिकाले आम्दानी र खर्चको विवरण नागरिकले सहज रूपमा बुझ्न सक्ने गरी सार्वजनिक गर्ने विषयमा आफुहरुको जोड रहेको गाउँपालिका अध्यक्ष कमलेश शरण चौधरीको भनाई रहेको छ । अध्यक्ष चौधरीले कुन स्रोतबाट कति आम्दानी भयो, कुन योजनामा कति खर्च भयो, कति काम सम्पन्न भयो र त्यसबाट नागरिकले के लाभ पाए भन्ने विवरणले सार्वजनिक जवाफदेहिता बलियो बनाउने आफ्नो बुझाई रहेको धारणा राख्नु भयो ।
समग्रमा शुद्धोधन गाउँपालिकाको ८२.२८ प्रतिशत वित्तीय प्रगतिले स्रोत परिचालनको अवस्था देखाए पनि आगामी चुनौती खर्चको प्रतिशत बढाउने मात्र होइन, खर्चलाई उपलब्धि र नागरिकको हितसँग जोड्ने हो। स्थानीय सरकारको वित्तीय सफलता त्यतिबेला सार्थक हुन्छ, जब सार्वजनिक स्रोतको प्रत्येक रुपैयाँले सेवा प्रवाह, पूर्वाधार विकास, रोजगारी, आर्थिक गतिविधि र नागरिकको जीवनस्तरमा मापन योग्य सुधार ल्याउँछ।
स्रोतः शुद्धोधन गाउँपालिका, गाउँकार्यपालिकाको कार्यालय, लवनी, कपिलवस्तु आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को आम्दानी तथा खर्चसम्बन्धी उपलब्ध वित्तीय विवरण ।