उद्यमशील महिलाको शक्ति

प्रेसपाटी
कपिलवस्तु, बाणगंगा, २ असार

सहकारीलाई प्राय बचत र ऋण कारोबार मात्र गर्ने संस्थाका रूपमा बुझ्ने गरिन्छ। तर कपिलवस्तुको बाणगंगा नगरपालिका–५ मा रहेको विहानी सामाजिक उद्यमी महिला सहकारी संस्था लिमिटेडले सहकारीको वास्तविक उद्देश्य वित्तीय कारोबारमा सीमित नभई उद्यमशीलता, रोजगारी र आर्थिक रूपान्तरणसँग जोडिएको हुन्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।
२०७१ सालमा स्थापना भएको यस सहकारीमा हाल ८३ वटा महिला समूह मार्फत १ हजार ४३३ सदस्य आबद्ध छन्। विशेष कुरा के छ भने सहकारीका सम्पूर्ण सदस्य महिला छन्। यसले महिलाको आर्थिक सहभागिता र नेतृत्व विकासमा संस्थाको स्पष्ट प्रतिबद्धता देखाउँछ।
बचतबाट उत्पादनतर्फको यात्रा
नेपालका अधिकांश सहकारीहरू बचत संकलन र ऋण प्रवाहमै सीमित भइरहेका बेला विहानी सहकारीले उत्पादनमुखी गतिविधिलाई प्राथमिकतामा राखेको छ। सहकारीले डेरीजन्य उत्पादनमा लगानी गर्दै दही, घ्यू, पनिर, मठ्ठा (मही), खुवा तथा कुल्फी उत्पादन र बजारीकरण गर्दै आएको छ।
सहकारीकी व्यवस्थापक मिना आले काउँछाका अनुसार उत्पादन भएका वस्तुहरू कपिलवस्तुका विभिन्न बजारसँगै रुपन्देहीको बुटवलसम्म बिक्री हुने गरेका छन्। यसले स्थानीय उत्पादनलाई क्षेत्रीय बजारसँग जोड्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ।

महिलाको आर्थिक सशक्तीकरणको व्यवहारिक मोडल
सहकारीको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि महिलालाई बचतकर्ता मात्र नभई उद्यमी बनाउनु हो। कृषि, पशुपालन, घरेलु उद्योग, खाद्य प्रशोधन तथा साना व्यवसायमा महिलालाई प्रोत्साहन गर्दै आएको सहकारीले धेरै सदस्यलाई स्वरोजगारतर्फ उन्मुख गराएको छ।
नेपालमा महिला आर्थिक सशक्तीकरणका कार्यक्रम धेरै सञ्चालन भए पनि त्यसको प्रभाव प्रत्यक्ष उत्पादन र आय आर्जनमा देखिनु चुनौतीपूर्ण विषय मानिन्छ। विहानी सहकारीले भने तालिम, वित्तीय पहुँच र बजार व्यवस्थापनलाई एकीकृत गर्दै महिलालाई वास्तविक उद्यमशीलतासँग जोडेको देखिन्छ।
सात जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी
सहकारीले आफ्ना उत्पादन मूलक गतिविधिमार्फत ७ जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी प्रदान गरेको छ। ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना आफैंमा चुनौतीपूर्ण विषय भएकाले यो उपलब्धि उल्लेखनीय मान्न सकिन्छ।
सहकारीले उत्पादन मात्र होइन, पशुपालन क्षेत्रसँग सम्बन्धित व्यवसायलाई समेत प्रवद्र्धन गरिरहेको छ। किसानबाट जीवित तौल प्रणालीका आधारमा खसी–बोका खरिद गरी बिक्री गर्ने व्यवस्था सञ्चालन गरिएको छ। यसले किसानलाई उचित मूल्य दिलाउन सहयोग पु¥याएको छ भने बजार व्यवस्थापनलाई थप पारदर्शी बनाएको छ।

सहकारी अभियानलाई दिएको नयाँ दिशा
नेपालको सहकारी क्षेत्रमा पछिल्लो समय देखिएका विकृति, वित्तीय अनुशासनको समस्या र विश्वासको संकटका बीच विहानी सहकारीजस्ता संस्थाले सहकारीको मूल मर्म पुनः स्थापित गरिरहेका छन्। उत्पादन, रोजगारी, उद्यमशीलता र सदस्यको जीवनस्तर सुधारलाई केन्द्रमा राखेर गरिएको अभ्यासले सहकारीलाई समुदाय विकासको प्रभावकारी माध्यम बनाउन सकिने देखाएको छ।

नमूना बन्ने आधार
सहकारीकी अध्यक्ष नर्मदा चुदालीका अनुसार संस्थाको प्राथमिक लक्ष्य महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउनु हो। यही उद्देश्य अनुसार सञ्चालन भएका कार्यक्रमले विहानी सहकारीलाई जिल्लामै महिलामुखी नमूना सहकारीका रूपमा स्थापित गरेको छ।
वास्तवमा, महिलालाई बचतकर्ता मात्र होइन, उत्पादक, उद्यमी र निर्णयकर्ताका रूपमा स्थापित गर्ने अभियानले नै दिगो आर्थिक विकासको आधार तयार गर्छ। विहानी सामाजिक उद्यमी महिला सहकारीले यही मार्ग अवलम्बन गर्दै ग्रामीण महिलाको आर्थिक रूपान्तरणको सफल अभ्यास प्रस्तुत गरेको छ।
सन्देश स्पष्ट छ— महिलालाई अवसर, सीप र वित्तीय पहुँच उपलब्ध गराउन सकिए उनीहरू परिवारको आधार मात्र होइनन्, स्थानीय अर्थतन्त्र चलाउने उद्यमी शक्ति पनि बन्न सक्छन्। विहानी सहकारी त्यसैको जीवन्त उदाहरण हो ।