सामाजिक चुनौती चिर्दै आत्मनिर्भरताको बाटोसीप,साहस र निरन्तर मेहनतले बदल्न सक्छ महिलाको जीवन

समाज परिवर्तनको कुरा गर्दा हामी प्रायः ठूला भाषण, नीति, योजना र अभियानको चर्चा गर्छौं। तर वास्तविक सामाजिक परिवर्तन त्यतिबेला देखिन्छ, जब कुनै व्यक्ति समाजले बनाएका साँघुरा सोच, विभेद र चुनौतीलाई चिर्दै आफ्नै पहिचान निर्माण गर्न सफल हुन्छ। कपिलवस्तुको चन्द्रौटाकी निर्मला यादव भण्डारीको उद्यमशील यात्रा यस्तै एउटा प्रेरणादायी उदाहरण हो। अन्तरजातीय विवाहपछि सामाजिक टिप्पणी र व्यक्तिगत पीडाको सामना गर्नुपरेकी निर्मला आज आफ्नै व्यवसाय सञ्चालन गर्दै पाँच जनालाई रोजगारी दिन सक्ने अवस्थामा पुगेकी छन्। उनको सफलता एउटा व्यक्तिको आर्थिक उपलब्धि मात्र होइन, सामाजिक सोच परिवर्तनको सन्देश पनि हो।
हाम्रो समाजमा अझै पनि जात, समुदाय, परम्परा र सामाजिक प्रतिष्ठाका नाममा व्यक्तिको स्वतन्त्र निर्णयमाथि प्रश्न उठाउने प्रवृत्ति पूर्ण रूपमा हट्न सकेको छैन। विशेषगरी महिलाले आफ्नो जीवनका निर्णय गर्दा परिवार र समाजका अनेक अपेक्षा तथा दबाबको सामना गर्नुपर्ने अवस्था छ। अन्तरजातीय विवाहलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न नसक्ने सामाजिक मानसिकताले कतिपय महिलाको जीवनमा अनावश्यक तनाव र चुनौती थप्ने गरेको छ। यस्तो अवस्थामा निर्मलाले भोगेको संघर्षले हाम्रो समाजमा विद्यमान सोच र व्यवहारमाथि पुनर्विचार गर्न आवश्यक रहेको देखाउँछ।
तर निर्मलाले आफ्नो विगतलाई जीवनको अवरोध बन्न दिइनन्। घरायसी काम र खेतीपातीमा सीमित जीवनबाट बाहिर निस्केर उनले सीप सिक्ने र आफ्नै व्यवसाय सञ्चालन गर्ने साहस गरिन्। सानो छोराबाट टाढा बसेर बुटवलमा डेढ वर्षसम्म सौन्दर्य सम्बन्धी सीप सिक्नु उनका लागि सहज थिएन। सात लाख रुपैयाँ लगानी गरेर व्यवसाय सुरु गर्दा लगानी डुब्ने चिन्ता पनि उत्तिकै थियो। तर आत्मविश्वास, परिश्रम र निरन्तरताले उनको प्रयासलाई सफलतातर्फ डो¥यायो। आज उनको मिरर ब्युटी स्टुडियो पाँच जनाको रोजगारीको आधार बनेको छ।
यस यात्राको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने निर्मलाले आफ्नो सफलतालाई व्यक्तिगत आम्दानीमा मात्र सीमित राखेकी छैनन्। उनले अरूलाई पनि सीप सिकाउने र रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्ने काम गरिरहेकी छन्। उनीबाट तालिम लिएका कतिपय व्यक्ति विदेश पुगेर समेत यही क्षेत्रमा काम गरिरहेका छन्। यसले सीपको प्रभाव एउटा व्यक्तिको जीवनमा मात्र सीमित हुँदैन, परिवार, समुदाय र अर्थतन्त्र सम्म विस्तार हुन सक्छ भन्ने पुष्टि गर्छ।
नेपालमा रोजगारीको अभाव, युवाको विदेश पलायन र महिलाको आर्थिक परनिर्भरता गम्भीर सामाजिक तथा आर्थिक चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। यस्तो अवस्थामा साना तथा मझौला उद्यमलाई प्रोत्साहन गर्नु आवश्यक छ। विशेषगरी महिलालाई सीपमूलक तालिम, सहुलियतपूर्ण ऋण, व्यवसाय सञ्चालन सम्बन्धी परामर्श, बजार व्यवस्थापन र प्रविधिमा पहुँच उपलब्ध गराउन सके स्थानीय स्तरमै रोजगारीका अवसर विस्तार गर्न सकिन्छ। महिलालाई सहयोगको पात्रका रूपमा मात्र होइन, उत्पादन र आर्थिक विकासको सक्रिय साझेदारका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ।
विडम्बना के छ भने सीप सिकेर व्यवसाय गर्न चाहने धेरै महिलाले अझै पनि लगानी, पारिवारिक जिम्मेवारी, सामाजिक दृष्टिकोण र बजारको प्रतिस्पर्धा जस्ता चुनौती सामना गरिरहेका छन्। तालिम दिएर मात्र राज्यको दायित्व पूरा हुँदैन। तालिमपछि व्यवसाय सुरु गर्न आवश्यक पूँजी, उपकरण, बजार र निरन्तर परामर्शको व्यवस्था पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्थानीय तहले महिला उद्यमीका लागि सञ्चालन गरेका कार्यक्रमलाई औपचारिकतामा सीमित नराखी परिणाममुखी बनाउन आवश्यक छ।
निर्मलाको अनुभवले अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पनि उजागर गर्छ। व्यवसाय सुरु गर्नु मात्र सफलता होइन, त्यसलाई समयअनुसार परिमार्जन गर्दै निरन्तरता दिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। बदलिँदो प्रविधि, ग्राहकको रुचि र बजारको प्रतिस्पर्धासँग आफूलाई अद्यावधिक राख्ने उनको प्रयास उद्यमशीलताका लागि अनुकरणीय छ। यसले सफलताको आधार लगानी मात्र नभई सीप, गुणस्तर, ग्राहकको विश्वास र निरन्तर सिकाइ पनि हो भन्ने देखाउँछ।
समाजले महिलाको संघर्षलाई सहानुभूतिको दृष्टिले मात्र हेर्ने होइन, उनीहरूको क्षमता र उपलब्धिलाई सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। अन्तरजातीय विवाह कुनै सामाजिक अपराध होइन, व्यक्तिको स्वतन्त्रता र समानताको विषय हो। जातीय विभेद, सामाजिक बहिष्कार र अनावश्यक टिप्पणीले कसैको भविष्य निर्माण गर्दैनन्। बरु यस्ता व्यवहारले समाजलाई नै पछाडि धकेल्छन्। त्यसैले व्यक्तिको जन्म, जात वा वैवाहिक सम्बन्धका आधारमा होइन, उसको क्षमता, श्रम, योगदान र मानवीय मूल्यका आधारमा सम्मान गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो।
निर्मलाको सात लाख रुपैयाँको लगानीबाट सुरु भएको व्यवसाय आज पाँच जनाको रोजगारी र धेरैका लागि सीप सिक्ने आधार बनेको छ। यो उपलब्धिले ठूलो परिवर्तनका लागि सधैँ ठूलो पूँजी वा अवसर नै चाहिन्छ भन्ने मान्यतालाई चुनौती दिएको छ। अवसर खोज्ने दृष्टिकोण, सीप सिक्ने इच्छाशक्ति र निरन्तर मेहनत भए सीमित स्रोतबाट पनि सम्भावनाको ढोका खोल्न सकिन्छ।
अन्ततः निर्मलाको कथा एउटा महिलाले कठिनाइबीच व्यवसाय सञ्चालन गरेर सफलता प्राप्त गरेको घटनामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यसलाई सामाजिक विभेदविरुद्धको सकारात्मक जवाफ, महिला आत्मनिर्भरताको उदाहरण र स्थानीय उद्यमशीलताको सम्भावनाका रूपमा लिनुपर्छ। समाजले महिलालाई अघि बढ्न अवरोध होइन, अवसर दिनुपर्छ। राज्यले सीपलाई रोजगारीसँग जोड्नुपर्छ र परिवारले महिलाको सपनालाई सम्मान गर्नुपर्छ। किनकि आत्मनिर्भर महिला केवल आफ्नो जीवन बदल्दिनन्, परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्छिन्, अरूलाई रोजगारी दिन्छिन् र समाज परिवर्तनको आधारसमेत तयार गर्छिन्।