हार्मोनियमको सुरमा आत्मनिर्भरताको सपना

कपिलवस्तु, २५ असार

सामुदायिक वन भन्ने बित्तिकै धेरैको मनमा हरियाली संरक्षण, वृक्षा रोपण र वन व्यवस्थापनको चित्र आउँछ। तर कपिलवस्तुको बाणगंगा नगरपालिका–८ स्थित नव प्रभात सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले भने वन संरक्षणलाई मात्र आफ्नो दायित्व नठानी महिला सशक्तीकरण, सांस्कृतिक संरक्षण र स्वरोजगार प्रवद्र्धनलाई समेत प्राथमिकतामा राख्दै समुदाय विकासको प्रेरणादायी अभ्यास अघि बढाएको छ।
असार १५ गतेदेखि सञ्चालन भइरहेको नौमती बाजा, हार्मोनियम, मुरली तथा मादल सम्बन्धी १५ दिने सीप विकास तालिम अहिले एउटा तालिममा सीमित छैन। यो महिलाहरूमा आत्मविश्वास जगाउने, परम्परागत नेपाली मौलिक कला–संस्कृतिलाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने र सीपलाई आय आर्जनसँग जोड्ने अभियानका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ।

तालिममा सहभागी ३५ जना प्रशिक्षार्थी मध्ये अधिकांश महिलाले पहिलो पटक हार्मोनियम, मादल, मुरली तथा नौमती बाजाका विभिन्न पक्ष सिक्ने अवसर पाएका छन्। विशेषगरी महिलाहरूले हार्मोनियम र मादल बजाउँदै नियमित अभ्यास गरिरहेको दृश्यले ग्रामीण समाजमा परिवर्तनको संकेत दिएको छ। लामो समयसम्म पुरुषको भूमिकामा सीमित मानिएको परम्परागत बाजा वादनमा महिलाको उत्साहपूर्ण सहभागिताले सामाजिक सोचमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याइरहेको छ।
तालिममा सहभागी महिलाहरूले बाजा बजाउन मात्र सिकिरहेका छैनन्। उनीहरूले अनुशासन, सामूहिकता, नेतृत्व, प्रस्तुति कला र सांस्कृतिक जिम्मेवारी समेत आत्मसात् गरिरहेका छन्। प्रशिक्षार्थीहरूको सक्रिय अभ्यासले स्थानीय स्तरमै दक्ष कलाकार उत्पादन हुने, सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा बाहिरी कलाकारको निर्भरता घट्ने तथा स्थानीय प्रतिभाले अवसर प्राप्त गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार सीपमा आधारित यस्ता कार्यक्रमले महिलालाई आर्थिक र सामाजिक रूपमा सबल बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। सांस्कृतिक प्रस्तुति, विवाह, धार्मिक तथा सामाजिक कार्यक्रम, स्थानीय महोत्सव र अन्य सामुदायिक गतिविधिमा सहभागी भएर महिलाहरूले भविष्यमा आयआर्जनको अवसरसमेत सिर्जना गर्न सक्ने सम्भावना बलियो देखिएको छ। यसले सीपलाई सम्मानजनक रोजगारीसँग जोड्ने आधार तयार गर्ने विश्वास गरिएको छ।
नव प्रभात सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका अध्यक्ष डिल्ली रेग्मीका अनुसार वन संरक्षणसँगै समुदायको समग्र विकास नै संस्थाको मूल उद्देश्य हो। उहाँले महिलालाई सीपयुक्त, आत्मनिर्भर र सांस्कृतिक रूपमा सक्षम बनाउने यस्ता कार्यक्रम आगामी दिनमा पनि निरन्तर सञ्चालन गरिने बताउनुभयो। परम्परागत नेपाली बाजा र मौलिक संस्कृतिको संरक्षणमा युवा पुस्ता तथा महिलाको सक्रिय सहभागिता समयको आवश्यकता भएको उहाँको भनाइ छ।
आजका धेरै समुदायमा आधुनिकताको प्रभावसँगै मौलिक बाजा र सांस्कृतिक अभ्यास क्रमशः ओझेलमा पर्दै गइरहेका बेला नव प्रभात सामुदायिक वनले थालेको यो अभियानले संरक्षण र रूपान्तरणलाई एकैसाथ जोड्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। समुदायको आफ्नै स्रोत, आफ्नै संस्था र आफ्नै सहभागितामार्फत विकास सम्भव हुन्छ भन्ने सन्देश यस कार्यक्रमले दिएको छ।
महिलाको हातमा हार्मोनियमको स्वर, मादलको ताल र आत्मविश्वासको मुस्कान केवल सांगीतिक अभ्यास होइन, त्यो आत्मनिर्भरताको यात्राको सुरुवात पनि हो। सीप सिकेपछि महिलाहरूले आफ्नो प्रतिभालाई सामाजिक सम्मान, सांस्कृतिक नेतृत्व र आर्थिक अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्ने सम्भावना यस तालिमले उजागर गरेको छ।
आयोजकका अनुसार आगामी असार २९ गते तालिमको समापन हुनेछ। समापन कार्यक्रममा प्रशिक्षार्थीहरूले आफूले सिकेका सीपको सांस्कृतिक प्रस्तुति प्रदर्शन गर्नेछन् भने सहभागीलाई प्रमाणपत्र समेत प्रदान गरिनेछ।
सामुदायिक वनले वन संरक्षणसँगै समुदायको क्षमता विकास, महिला सशक्तीकरण र सांस्कृतिक संरक्षणलाई एउटै यात्रामा अघि बढाउन सकिन्छ भन्ने सन्देश दिएको यो पहल अन्य सामुदायिक वन तथा सामाजिक संस्थाका लागि पनि अनुकरणीय उदाहरण बन्ने देखिन्छ। स्थानीय स्रोत, स्थानीय सीप र स्थानीय सहभागिताको सही उपयोग गर्न सकिए समुदायको समृद्धि सम्भव छ भन्ने विश्वास यस अभियानले थप बलियो बनाएको छ।